İnkâr kastıyla atılan imza: “Bu imza benim değil”
Bazı kişiler borçtan kurtulmak için senede kendi imzasını bilerek farklı atar ve sonra imzayı inkâr eder. İmzanın görünüşü değişse de kişiye özgü alışkanlıklar çoğu zaman kaybolmaz.
Sahte imza denince akla genellikle başkasının imzasının taklit edilmesi gelir. Ancak uygulamada bunun tersi de sık görülür: Kişi, ileride “bu imza benim değil” diyebilmek için belgeye kendi imzasını bilerek farklı atar. Bu duruma inkâr kastıyla atılan imza, literatürde ise kendi yazısını gizleme (disguise) denir.
İmza nasıl değiştirilir?
İmzasını değiştirmeye çalışan kişi genellikle göze en çok çarpan özellikleri değiştirir:
- İmzanın büyüklüğü ve eğimi
- Bazı harflerin şekli
- Başlangıç veya bitişe eklenen süslemeler
- Yazma hızı (bilerek yavaş yazma)
- Bazen alışık olmadığı elle imza atma
- İmzanın genel düzeninde değişiklik
Ancak kişi yıllarca tekrarladığı imzasının bütün ayrıntılarını aynı anda kontrol edemez. Harflerin yapılış yönü, kalemin kâğıttan kalktığı yerler, parçalar arasındaki oranlar ve bazı küçük hareket alışkanlıkları çoğu zaman değiştirilen imzaya da yansır.
Uzman ne arar?
Avrupa Adli Bilimler Enstitüleri Ağı’nın (ENFSI) el yazısı incelemesi kılavuzu, gizlemeyi “normal yazı alışkanlıklarını saklamaya yönelik bilinçli bir girişim” olarak tanımlar. Kılavuza göre kişinin kendi yazısını gizlemesi ya da başkasının yazısını taklit etmesi, yazıda benzer “doğal olmayan” özellikler bırakır: yavaşlık, akıcılığın azalması, duraksamalar ve küt başlangıç-bitişler (ENFSI, 2018).
İnceleme iki aşamada düşünülebilir:
- İmza doğal mı atılmış? Önce imzanın kişinin olağan, akıcı hareketiyle mi, yoksa kontrollü ve doğal olmayan bir şekilde mi atıldığı değerlendirilir.
- İmzayı kim attı? Ardından, doğal olmayan bu imzanın kişiye özgü alışkanlıkları kimin imzasıyla örtüştüğü araştırılır.
Bilimsel çalışmalar bu iki aşamanın önemini gösteriyor. Uzmanlarla yapılan kör testlerde, kimin attığı belirlenemeyen değiştirilmiş imzaların %57’sinde bile uzmanlar imzanın doğal yazılmadığını doğru tespit etmiş; değiştirilmiş imzalarda yanlış süreç değerlendirmesi oranı %7,3’te kalmıştır. Araştırmacılar, imzanın doğal olmadığının gösterilmesinin, imzayı kimin attığı kesin olarak söylenemese bile tek başına önemli bir bulgu olduğunu vurgular (Bird ve ark., 2010).
Öte yandan dürüst olmak gerekir: ENFSI kılavuzu, kişi kendi yazısını gizlediğinde yazarın her durumda belirlenemeyebileceğini de açıkça belirtir. Sonucun gücünü belirleyen en önemli etken, mukayese imzaların niteliği ve sayısıdır.
Mukayese imzalar neden bu kadar önemli?
- Samimi imzalar daha değerlidir. Mahkeme huzurunda alınan imzalarda kişi yine bilerek farklı imza atabilir. Daha önce, inkâr gibi bir amaç olmadan atılmış imzalar (banka evrakı, noter belgeleri, resmi dilekçeler) ise kişinin doğal imzasını gösterir. ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü’nün (NIST) raporu da istenerek alınan örneklerin gizleme ihtimali taşıdığını, günlük hayatta atılmış örneklerin ise gizleme ürünü olma ihtimalinin düşük olduğunu belirtir (NIST, 2020).
- Aynı döneme ait olmalıdır. İmza zamanla değişir. NIST raporu, sayıca çok olsa bile yıllar öncesine ait örneklerin kişinin o tarihteki imzasını temsil etmeyebileceğini vurgular.
- Yeterli sayıda olmalıdır. Kişinin imzalarındaki doğal değişkenliğin görülebilmesi için birden fazla örnek gerekir. Literatürde önerilen sayılar 6 ile 20 imza arasında değişmektedir (NIST, 2020).
Hukuki çerçeve
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 211. maddesine göre hâkim, imzayı inkâr eden tarafı dinledikten sonra kanaat edinemezse ona huzurda yazı yazdırıp imza attırabilir. Kesin kanaat oluşmazsa bilirkişi incelemesine karar verilir ve kişiye ait karşılaştırmaya elverişli imzalar ilgili yerlerden getirtilir. İcra takiplerinde ise imzanın haksız yere inkâr edildiği anlaşılırsa, İcra ve İflas Kanunu’nun 170. maddesi uyarınca inkâr eden aleyhine tazminat ve para cezasına hükmedilebilir.
Kaynaklar
- ENFSI (2018). Best Practice Manual for the Forensic Examination of Handwriting, ENFSI-BPM-FHX-01, Version 02. European Network of Forensic Science Institutes.
- NIST Expert Working Group on Human Factors in Handwriting Examination (2020). Forensic Handwriting Examination and Human Factors: Improving the Practice Through a Systems Approach (NISTIR 8282). National Institute of Standards and Technology.
- Bird C., Found B., Ballantyne K., Rogers D. (2010). Forensic handwriting examiners’ opinions on the process of production of disguised and simulated signatures. Forensic Science International, 195(1–3), 103–107.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 211; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu, m. 170.
İlgili videolar
Mahkemeye sunulabilir, gerekçeli uzman görüşü
HMK 293 ve CMK 67/6 kapsamında bilimsel mütalaa raporu.


