Bilirkişi raporuna itirazda uzman görüşünün rolü

Bilirkişi raporu aleyhinize çıktığında itiraz süresi kısadır. Uzman görüşünün itirazı nasıl somutlaştırdığını ve yazı-imza raporunda nelere bakılabileceğini kaynaklarıyla özetledik.

Davada belge, yazı veya imza tartışmalı olduğunda mahkeme çoğu zaman bilirkişi incelemesine başvurur ve verilen rapor kararın yönünü belirleyebilir. Rapor aleyhinize çıktığında yalnızca “rapora itiraz ediyoruz” demek genellikle yeterli olmaz; itirazın raporun hangi noktasının neden eksik veya hatalı olduğunu göstermesi gerekir. Bu yazıda itirazın kanuni çerçevesini, uzman görüşünün bu süreçteki işlevini ve yazı-imza incelemesine ilişkin bir raporda teknik olarak nelere bakılabileceğini kaynaklarıyla özetliyoruz.

Kanuni çerçeve: süreler ve talepler

Hukuk ve ceza yargılamasında bilirkişi raporuna karşı başvurulabilecek yollar kanunda ayrı ayrı düzenlenmiştir. Uygulamada en çok karşılaşılan hükümler şunlardır:

HMK m. 281 – Rapora itiraz
Taraflar raporun kendilerine tebliğinden itibaren iki hafta içinde raporun eksik yönlerinin tamamlatılmasını, belirsiz noktaların açıklanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını isteyebilir. Talebin hazırlanması özel ya da teknik bir çalışma gerektiriyorsa mahkeme, bir defaya mahsus ve iki haftayı aşmamak üzere ek süre verebilir. Mahkeme ek rapor isteyebilir, bilirkişiyi duruşmada dinleyebilir veya yeni bir bilirkişiye inceleme yaptırabilir.
HMK m. 282 – Raporun değerlendirilmesi
Hâkim bilirkişinin görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir; rapor hâkimi bağlamaz.
HMK m. 293 – Uzman görüşü
Taraflar uzmanından bilimsel mütalaa alabilir; ancak yalnızca bu nedenle ayrıca süre istenemez. Hâkim gerekli görürse uzmanı duruşmada dinleyebilir.
CMK m. 67/5–6
Ceza yargılamasında taraflara verilen süre içinde yeni bilirkişi incelemesi istenebilir veya rapora itiraz edilebilir; talebin reddine ilişkin karar üç gün içinde gerekçeli olarak verilir. Taraflar bilirkişi raporu hakkında uzmanından bilimsel mütalaa da alabilir.

Bu hükümlerden çıkan pratik sonuç şudur: Uzman görüşü için ayrıca süre istenemediğinden, teknik değerlendirmenin itiraz süresi içinde planlanması gerekir. Uzman görüşünün genel niteliğini uzman görüşü nedir? yazımızda görebilirsiniz.

Uzman görüşü itirazda neyi değiştirir?

Bilirkişi raporuna yapılan itiraz çoğu zaman hukuki gerekçelerle sınırlı kalır. Oysa yazı ve imza incelemesi teknik bir alandır ve raporun zayıf noktaları da genellikle tekniktir: yetersiz mukayese malzemesi, fotokopi üzerinde ulaşılan kesin bir sonuç ya da gözlem ile sonuç arasındaki gerekçe eksikliği gibi. Uzman görüşü bu noktaları somut olarak gösterir ve hâkimin önüne iki farklı teknik değerlendirme koyar.

Kaplan’ın 2022 tarihli çalışması, bilirkişi raporu ile tarafın sunduğu uzman görüşü arasında çelişki bulunduğunda bu çelişkinin giderilmesinin hukuki dinlenilme hakkının bir gereği olduğunu savunur ve Alman Federal Mahkemesi içtihadından yararlanarak çelişkinin aşamalı olarak nasıl giderilebileceğine dair bir yol önerir. Başka bir deyişle uzman görüşü, mahkemenin gerekçesinde cevaplanması gereken somut teknik soruları gündeme getirir.

Yazı ve imza raporunda nelere bakılır?

Avrupa Adli Bilimler Enstitüleri Ağı’nın (ENFSI) el yazısı inceleme rehberi ve ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü’nün (NIST) 2020 tarihli raporu, iyi bir incelemenin nasıl yürütülmesi ve raporlanması gerektiğine dair ölçütler içerir. Bir rapor değerlendirilirken bu ölçütler şu sorulara dönüştürülebilir:

  • Asıl belge mi incelendi? ENFSI rehberi mümkün olduğunca asıl belgenin incelenmesini önerir. Fotokopi incelendiyse bunun kayda geçirilmesini, sonuçların bu nedenle sınırlı olabileceğinin belirtilmesini ve netliği yetersiz bir kopyadaki karşılaştırmaya anlam yüklenmemesini ister.
  • Mukayese malzemesi yeterli ve uygun mu? Karşılaştırma imzalarının sayısı, türü ve tartışmalı belgenin tarihine yakınlığı sonucu doğrudan etkiler.
  • Benzerlikler kadar farklılıklar da değerlendirildi mi? ENFSI rehberi benzerlik ve farklılıkların anlamının birlikte tartılmasını ve “aynı kişi” ile “farklı kişi” ihtimallerinin eşit biçimde ele alınmasını öngörür.
  • Gerekçe izlenebilir mi? Rehbere göre kayıtlar, yetkin başka bir incelemecinin neyin yapıldığını görüp bulguları doğrulayabileceği ayrıntıda olmalıdır. Rapor; incelenen malzemeyi, durumunu, yapılan incelemeleri, sonuçların değerlendirmesini ve incelenemeyen malzemeyi gerekçesiyle göstermelidir.
  • Sonucun derecesi bulgularla orantılı mı? NIST raporu, kesin ve olası sonuçları kademelendiren ölçekleri ve olasılığa dayalı anlatım biçimlerini ayrıntılı olarak ele alır. Sınırlı malzemeyle verilen kesin bir sonuç, itirazda üzerinde durulması gereken bir noktadır.
  • Bağlamsal bilgi ve kontrol: NIST raporu, dosyaya ilişkin gereksiz bilgilerin incelemeciyi etkileyebileceğine dikkat çeker. ENFSI rehberi ise önemli bulguların ikinci bir yetkili incelemeci tarafından teyit edilmesini öngörür.

İmza incelemesinde bu noktaların nasıl değerlendirildiğini imza incelemesi sayfamızda görebilirsiniz.

Bilimsel çalışmalar ne gösteriyor?

El yazısı incelemesinin doğruluğunu ölçen en kapsamlı çalışmalardan biri 2022’de PNAS dergisinde yayımlanmıştır. Hicklin ve arkadaşlarının çalışmasında 86 incelemeci, 7.000’i aşkın karşılaştırma yapmıştır. Farklı kişilere ait yazılarda hatalı “aynı kişi yazmıştır” sonucu oranı %3,1, aynı kişiye ait yazılarda hatalı “yazmamıştır” sonucu oranı %1,1 bulunmuştur. Yazarların ikiz olduğu karşılaştırmalarda hatalı “aynı kişi” oranı %8,7’ye çıkmıştır. Hatalar katılımcılar arasında eşit dağılmamış, önemli bir kısmı az sayıda incelemecide toplanmıştır; en az iki yıllık eğitim almış incelemecilerin daha iyi sonuç verdiği bildirilmiştir.

Bu bulgular yöntemin güvenilir olduğunu, ancak hatasız olmadığını gösterir. Bu nedenle bir raporun sonucu kadar gerekçesinin de denetlenebilir olması önemlidir. Hata oranlarının nasıl hesaplanması gerektiği ise literatürde ayrıca tartışılan bir konudur.

Süreyi baştan planlayın Rapor tebliğ edildiğinde tebliğ tarihini not edin, raporu ekleriyle ve fotoğraflarıyla birlikte eksiksiz alın, asıl belgenin ve mukayese belgelerinin nerede bulunduğunu öğrenin. Uzman görüşü için ayrıca süre istenemediğinden teknik değerlendirmeye erken başlamak, itirazın içeriğini güçlendirir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; somut dosyanızdaki süre ve usul için avukatınıza danışınız.

Kaynaklar

  • 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 281, 282, 293. Resmî Gazete, 04.02.2011, sayı 27836. mevzuat.gov.tr
  • 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 67. Resmî Gazete, 17.12.2004, sayı 25673. mevzuat.gov.tr
  • ENFSI (2018). Best Practice Manual for the Forensic Examination of Handwriting, ENFSI-BPM-FHX-01, Version 02. European Network of Forensic Science Institutes.
  • Expert Working Group for Human Factors in Handwriting Examination (2020). Forensic Handwriting Examination and Human Factors: Improving the Practice Through a Systems Approach, NISTIR 8282. National Institute of Standards and Technology.
  • Hicklin, R. A., Eisenhart, L., Richetelli, N., Miller, M. D., Belcastro, P., Burkes, T. M., Parks, C. L., Smith, M. A., Buscaglia, J., Peters, E. M., Perlman, R. S., Abonamah, J. V., Eckenrode, B. A. (2022). Accuracy and reliability of forensic handwriting comparisons. Proceedings of the National Academy of Sciences, 119(32), e2119944119.
  • Kaplan, M. B. (2022). Medenî usûl hukukunda bilirkişi raporu ile uzman görüşü arasındaki çelişkinin giderilmesi. Türk-Alman Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 4(2), 557–586.

Mahkemeye sunulabilir, gerekçeli uzman görüşü

HMK 293 ve CMK 67/6 kapsamında bilimsel mütalaa raporu.

© 2026 FORENTEK Kriminalistik – Adli Bilimler · KVKK Aydınlatma Metni Adli belge inceleme ve uzman görüşü hizmetleri, Ankara
Scroll to Top