Senette veya çekte rakam değiştirilmesi nasıl anlaşılır?

Tutara eklenen bir sıfır ya da 3’ten 8’e çevrilen bir rakam çoğu zaman çıplak gözle fark edilmez. Farklı kalemlerin mürekkebi ise özel ışık altında farklı davranır.

Senet ve çeklerde en sık karşılaşılan sahtecilik türlerinden biri, belgenin kendisini değil yalnızca bir kısmını değiştirmektir: tutara bir ya da birkaç sıfır eklemek, bir rakamı başka bir rakama çevirmek veya vade tarihini değiştirmek. Belgenin geri kalanı ve imza gerçek olduğu için bu değişiklikler ilk bakışta dikkat çekmez.

Sık görülen değişiklikler

  • Sıfır ekleme: 1.000 TL’nin sonuna sıfırlar eklenerek 1.000.000 TL yapılması.
  • Rakam çevirme (sürşarj): 1’in 4 veya 7’ye, 3’ün 8’e, 0’ın 6 veya 9’a dönüştürülmesi.
  • Tarih değiştirme: Vade veya düzenleme tarihinde gün, ay ya da yıl rakamının değiştirilmesi.
  • Yazıyla tutarın uyarlanması: Rakamla yazılan tutara uydurmak için yazıyla yazılan tutarın sonuna kelime eklenmesi.

Değişiklik nasıl ortaya çıkar?

İki farklı kalem, gözümüze aynı renkte görünse bile farklı kimyasal bileşime sahip olabilir. Bu fark, görünür ışığın dışındaki dalga boylarında ortaya çıkar. Video spektral karşılaştırıcı (VSC) gibi cihazlarla belge kızılötesi ve ultraviyole ışık altında, farklı filtrelerle incelenir. Bu sırada bir mürekkep ışığı yutarken diğeri geçirebilir ya da parlayabilir. Böylece sonradan eklenen bölüm, ilk yazılan kısımdan ayrışır.

Çek tutarı görünür ışıkta
Görünür ışık: tutar “1000000” olarak okunuyor.
Aynı tutar kızılötesi filtrede
Kızılötesi filtre: son üç sıfır kayboluyor, farklı kalemle eklenmiş.

Mürekkep farkına ek olarak şu bulgular da değerlendirilir:

Kalem baskısı
Eklenen rakamlar, aynı anda yazılan diğer rakamlardan farklı bir baskıyla yazılmış olabilir. Yatay ışıkta kâğıttaki baskı izleri incelenir.
Konum ve oran
Sonradan eklenen rakam, ayrılan boşluğa sığdırılmaya çalışıldığı için diğerlerinden daha küçük, sıkışık ya da satır hizasından kaymış olabilir.
Çizgi kesişimleri
Bir rakamın üzerine yapılan ek çizginin, alttaki çizgiyle kesiştiği noktada hangisinin önce yazıldığı mikroskop altında incelenebilir.
Yazı karakteri
Eklemeyi yapan kişi farklıysa, rakamların yapılış biçimi belgedeki diğer rakamlarla uyuşmayabilir.

Bilimsel çalışmalar ne gösteriyor?

Spektral incelemenin gücü ve sınırları çeşitli araştırmalarla ortaya konmuştur:

  • Türkiye’de yapılan bir çalışmada, farklı kalemlerle karalanarak okunamaz hale getirilmiş yazılar üç farklı spektral cihazla incelenmiş; yazıların okunabilir hale getirilme başarısı mürekkep türüne, rengine ve kâğıda bağlı olarak %12 ile %100 arasında değişmiştir (Hamzaoğlu ve ark., 2008).
  • Tükenmez kalem mürekkeplerinin ayırt edilmesine ilişkin bir çalışmada VSC’nin ayırt etme gücü mavi mürekkeplerde 0,73, siyah mürekkeplerde 0,56 bulunmuş; kromatografik yöntemlerle birlikte kullanıldığında ayırt etme gücünün arttığı belirtilmiştir (Kaluarachchi, 2021).
  • Gerçek çek örnekleri üzerinde yapılan bir tez çalışmasında, değiştirilen bölüm ile asıl yazının mürekkeplerinin kızılötesi spektroskopi ile birbirinden ayrılabildiği gösterilmiştir (Mirzanlı, 2022).

Bu sonuçların pratikteki anlamı şudur: Mürekkep farkı çoğu zaman güçlü bir bulgudur, ancak her durumda ortaya çıkmaz. Ekleme aynı kalemle ya da çok benzer bir mürekkeple yapılmışsa ışık incelemesi fark göstermeyebilir. Bu nedenle “ışık altında fark görülmedi” sonucu, değişiklik yapılmadığı anlamına gelmez. Böyle durumlarda kalem baskısı, oran ve yazı karakteri gibi diğer bulgular belirleyici olur.

Kendinizi korumak için Tutarı hem rakamla hem yazıyla yazın. Rakamların önüne ve arkasına boşluk bırakmayın, boş kalan yerleri “#” işaretiyle kapatın. İmzaladığınız senet ve çeklerin fotokopisini ya da fotoğrafını saklayın. Değişiklikten şüphelenirseniz belgenin aslının incelenmesini isteyin; ayrıntılar için tahrifat incelemesi sayfamızı görebilirsiniz.

Kaynaklar

  • Hamzaoğlu N., Yavuz M.F., Çakır İ. (2008). Üzeri karalanmış yazıların spektral ve hiperspektral yöntemlerle analizi. Adli Tıp Dergisi, 22(3), 105–118.
  • Kaluarachchi K.A.S. (2021). The discrimination potential of VSC, TLC and HPLC for ballpoint inks. Sri Lanka Journal of Forensic Medicine, Science & Law, 12(2), 19–23.
  • Mirzanlı Ü. (2022). Belgelerde farklı mürekkep türlerinin spektroskopik tekniklerle incelenmesi (Lisansüstü tez). İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
  • ENFSI (2018). Best Practice Manual for the Forensic Examination of Handwriting, ENFSI-BPM-FHX-01, Version 02. European Network of Forensic Science Institutes.

İlgili videolar

Mahkemeye sunulabilir, gerekçeli uzman görüşü

HMK 293 ve CMK 67/6 kapsamında bilimsel mütalaa raporu.

© 2026 FORENTEK Kriminalistik – Adli Bilimler · KVKK Aydınlatma Metni Adli belge inceleme ve uzman görüşü hizmetleri, Ankara
Scroll to Top